WYCHOWANIE PATRIOTYCZNE

„Kto Ty jesteś?

Polak mały..."

 

Patriotyzm stanowi jedną z nadrzędnych wartości w tradycyjnym społeczeństwie, szczególnie w społeczeństwie, którego tożsamość narodowa bywała zagrożona. Prawidłowość ta dotyczy również narodu polskiego, dla którego przez wiele lat patriotyzm pozostawał wartością nadrzędną, której kształtowaniu poświęcano wiele uwagi zarówno w ramach wychowania domowego, jak i w ramach edukacji i wychowania instytucjonalnego. Oznacza to, że pojęcie wychowania patriotycznego należy do terminów rozumianych intuicyjnie, co jednak nie zwalnia z konieczności podjęcia próby jego zdefiniowania.

 

Ks. Adam Skreczko uważa, że „wychowanie patriotyczne oznacza kształtowanie cnót obywatelskich czyli zachowań, w których przejawia się troska o Ojczyznę"1 Andrzej Zwoliński podkreślając, że patriotyzm jest nie uczuciem a stanem gotowości występowania w obronie Ojczyzny, stwierdza, że „patriotyzmu jak każdej umiejętności można się nauczyć"2, czemu właśnie służy proces wychowania patriotycznego rozumiany jako stale i stopniowe kształtowanie poczucia odpowiedzialności za Ojczyznę i jej rozwój. Pedagogika patriotyzmu – bo takim określeniem obejmuje Zwoliński działania sprzyjające właściwemu wychowaniu do patriotyzmu obejmuje wiele aspektów od „wychowania umysłu", czyli nabywania wiedzy o ojczyźnie - tej historycznej i tej współczesnej aż po wychowanie w szacunku dla innych narodów. I chociaż niemożliwym jest wymienienie wszystkich cech, które winny być kształcone w procesie wychowania patriotycznego, to z całą pewnością znajdują się wśród nich ofiarność, wierność, praca i pracowitość, gościnność, poczucie dumy narodowej oraz szacunek dla symboli ojczystych.

Niewątpliwie pierwszym środowiskiem wychowania patriotycznego jest rodzina. W niej to w ramach socjalizacji pierwotnej kształtują się różnorodne wzorce - w tym wzorce patriotyzmu. „Polska historia jest dowodem na to, że to rodzina jest pierwszą szkołą patriotyzmu i że to ona decyduje o trwaniu narodu, tradycji i kultury. W rodzinie dziecko uczy się umiłowania swojej Ojczyzny."3 Wychowanie to zachodzi - jak każdy aspekt socjalizacji na tym etapie rozwoju – jedynie poprzez naśladownictwo. Dziecko, obserwując zaangażowanie patriotyczne rodzica, jego postawę obywatelską, samo owa postawę nieświadomie przyjmuje. Dlatego istotne jest, aby patriotyzm ludzi dorosłych – szczególnie rodziców - miał wymiar autentyczny. Jeśli ograniczą się jedynie do kibicowania drużynom reprezentującym nasze państwo, patriotyzm ich dzieci będzie płytki i powierzchowny – i taka będzie też ich dbałość o naszą Ojczyznę.

Jednak środowisko rodzinne nie jest jedynym, które podejmuje się wychowania patriotycznego. Na nieco późniejszym etapie – w ramach socjalizacji wtórnej – rolę edukatora w zakresie edukacji patriotycznej uzupełniają - lub niektórych przypadkach przejmują – placówki oświatowe. Ich działalność w tym zakresie jest obowiązkowa i ściśle określona przez funkcjonujące w naszym państwie akty prawne.

Najważniejszy z nich to Ustawa o Oświacie. Po zamianie ustroju w wersji z roku 1991 znalazł się następujący zapis: „wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. Szkoła winna zapewni każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności."4

Nie bez znaczenia są również podstawy programowe, które elementy wychowani patriotycznego umieszczają w ramach treści programowych wielu przedmiotów – w tym historii, języka polskiego, geografii czy wiedzy o społeczeństwie.

Elementy kształcenia patriotycznego znajdują się również w statutach szkół, które dbając o kształcenie u swoich uczniów postawy obywatelskiej, rozbudzają miłość do ojczyzny, kształtują poczucie tożsamości narodowej i więź pomiędzy dziećmi a mała i dużą ojczyzną. Jest to jedno z zadań przypisanych nauczycielowi: „Nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawy moralne i obywatelskie z poszanowaniem godności osobistej ucznia."5
Należy jednak zwracać baczna uwagę, by wychowanie patriotyczne nie było prezentacją osobistych przekonań nauczycieli. Tomasz Derecki podkreśla, że model wychowania patriotycznego powinien być nastawiony na ucznia, musi pokazywać wskazywać kierunek i najlepiej byłoby, aby był wypracowany w formie narodowego i ponadpolitycznego konsensusu. Taki - -wypracowany przez siebie model - zawarł Derecki w swoim artykule i z punktu widzenia osoby żywo jeszcze pamiętającej bycie uczniem a zarazem zamierzającej zostać pedagogiem jest on wart przytoczenia. Według Dereckiegi uczeń powinien:

  • odwiedzić w formie przedsięwzięcia patriotycznego jedno z miejsc pamięci narodowej – Katyń, Westerplatte, Oświęcim, Wawel, Powązki;
  • przynajmniej raz aktywnie reprezentować szkołę w czasie oficjalnych uroczystości patriotycznych organizowanych poza szkołą przez władze publiczne lub przez podmiot upoważniony przez władzę publiczną;
  • przynajmniej raz osobiście i aktywnie uczestniczyć w zorganizowaniu uroczystości patriotycznej z okazji rocznicy odzyskania niepodległości, uchwalenia Konstytucji 3 Maja lub Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych;
  • przynajmniej raz uczestniczyć (w charakterze widza lub organizatora) w szkolnych obchodach upamiętniających rocznicę wprowadzenia stanu wojennego w Polsce.

Wychowanie patriotyczne powinno skupić się również na rozbudzaniu patriotyzmu poprzez poznawanie ojczyzny, pokazywania jej piękna – w tym także tego naturalnego. Każda bowiem wycieczka czy zwykłe wyjście w teren może stać się okazją do ukazywania piękna ojczystej ziemi i budowania więzi z bliższą i dalszą okolicą.

Kształcenie patriotyczne musi odbywać się również przez kontakt z kulturą narodową. Dokonania dawnych i współczesnych twórców mogą stanowić powód do dumy, ale również tworzyć wspólny punkt odniesienia pomiędzy członkami naszego narodu. Znajomość tych samych tekstów kultury, kultywowanie tych samych zwyczajów i obyczajów stanowi więź, której nie można przecenić. Jest to szczególnie widoczne w czasie kontaktów z osobami przynależącymi do innych kultur – w czasie obozów, wymian międzynarodowych czy na emigracji.6

Znakomitym sposobem kształcenia patriotycznego jest udział w różnorodnych projektach – choćby projekty Centrum Edukacji Obywatelskiej, realizacja projektów związanych ze świętami patriotycznymi, spotkania ze świadkami historii, odwiedzanie czy opieka nad miejscami pamięci narodowej.

Na szczególna uwagę zasługuje kształcenie patriotyczne poprzez rozbudzanie zainteresowania folklorem regionu, w którym uczeń żyje.

W przypadku dzieci starszych właściwym wydaje się zwrócenie uwagi na rozbudzanie patriotyzmu poprzez kształcenie właściwej postawy wobec ofiar i uczestników II wojny światowej. Świadomość poświęceń na jakie zdobyły się tamte pokolenia to niejednokrotnie wystarczający powód do poczucia dumy narodowej.

Inna płaszczyzną kształcenia patriotycznego jest sport, który posiada zdolności scalania narodu.

W literaturze przedmiotu jako czynnik kształcenia patriotycznego pojawia się również religia. W Polsce Kościół z całą pewnością w tym zakresie odegrał istotna rolę.

Kształcenie patriotyczne winno być dostosowane do wieku i poziomu podmiotu. Inaczej wygląda ono w przypadku dzieci małych – inaczej w przypadku młodzieży. Zawsze jednak jest zadaniem bardzo ważnym i powinno skupiać wiele uwagi nie tylko nauczycieli, ale również całego społeczeństwa,.

Czy w zwykłej, funkcjonującej w ramach publicznej edukacji placówce oświatowej wychowanie patriotyczne realizowane według powyżej opisanego modelu jest możliwe? Zdecydowanie tak. Dowodem na to jest choćby rzeczywistość w ramach której przez wiele lat funkcjonowało Publiczne Gimnazjum nr 2 w Pionkach a obecnie Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 w Pionkach.

Uczniowie naszej szkoły pod opieką nauczycieli biorą udział w obchodach uroczystości patriotycznych na terenie miasta. Nie jest to jednak jedyny sposób podkreślania wagi tych wydarzeń.. W szkole tej co roku podejmowanych jest wiele inicjatyw związanych z wydarzeniami historycznymi, których celem jest zarówno popularyzacja wiedzy o nich, jak i dbałość o pamięć historyczną jako źródło dumy narodowej. Do najciekawszych przedsięwzięć należą happeningi historyczne przygotowywane przez młodzież w ramach projektów, konkursy historyczne czy wspólne śpiewanie pieśni patriotycznych. Jedna z klas opiekuje się stale pomnikiem poświęconym pochodzącym z Pionek ofiarom II wojny światowej.

Przez wiele lat szkoła uczestniczyła w programie |CEO „opowiem Ci o wolnej Polsce". Młodzież w ramach tego programu poszukiwała świadków historii, organizowała debaty, realizowała filmy i wystawy.

Okazją do wychowania ku patriotyzmowi były również kolejne edycje Sejmu Dzieci i Młodzieży. Ostatnie z nich podejmowały tematykę historyczną – w wielu przypadkach były to jednak tematy dotyczące współczesnego patriotyzmu rozumianego jako dbałość o obecny kształt Małej Ojczyzny.

Wychowanie patriotyczne to również stały element wycieczek szkolnych. Spacer po Powązkach, wizyty w Muzeum Wojska Polskiego czy Muzeum Powstania Warszawskiego, zwiedzanie Majdanka to tylko nieliczne dowody na to, że w czasie szkolnych wyjazdów młodzież z naszej szkoły ma okazję w sposób alternatywny poznawać przeszłość narodu i kształtować szacunek wobec wspólnoty narodowej.

  1. A. Skreczko, Wychowanie patriotyczne, w: W służbie miłosierdzia, nr 5|2006
  2. A. Zwoliński, Wychowanie do patriotyzmu, w: Labor et Edukatio, 3./2015
  3. A/ Skreczko, Wychowanie...
  4. Ustawa o oświacie
  5. Tomasz Derecki, Współczesne wychowanie patriotyczne, Meritum 41/2016
  6. P. Sosnowski, Wychowanie do patriotyzmu: Internet, bosko.pl
Joomla Templates by Joomla-Monster.com